Iz zime u zimu ista slika, isti problemi i ista upozorenja. Sa dolaskom hladnijih dana vazduh u Banjaluci, ali i u brojnim drugim gradovima Republike Srpske i Bosne i Hercegovine, ponovo postaje tema koja izaziva zabrinutost. Građani se pitaju šta udišu, nadležni najavljuju mjere, a suštinsko pitanje ostaje bez jasnog odgovora: šta se mora dogoditi da zagađenje vazduha konačno počnemo tretirati kao ozbiljan problem koji zahtijeva hitno i sistemsko djelovanje?

Da je riječ o problemu koji nije samo sezonska najava, pokazali su i podaci od 22. oktobra, kada je Republički hidrometeorološki zavod Republike Srpske kvalitet vazduha u Banjaluci svrstao u kategoriju „vrlo zagađen“. Najnepovoljnija ocjena zabilježena je za sitne suspendovane čestice PM2.5, dok su PM10 čestice i azot-dioksid ocijenjeni kategorijom „zagađen“.

Istovremeno, na zvaničnoj internet stranici Grada Banjaluka ukupni kvalitet vazduha bio je prikazan kao prva kategorija, uz informaciju da nema ograničenja za kretanje i boravak na otvorenom. U tabeli gradskih mjerenja navedene su i koncentracije PM2.5 od 36,1 mikrogram po kubnom metru u centru grada, 47,1 na Paprikovcu i 21 u Boriku.

Različiti prikazi kvaliteta vazduha dodatno ukazuju na potrebu za jasnim, razumljivim i pravovremenim informisanjem građana, kako bi znali kakav vazduh udišu i kako da se ponašaju u danima povećanog zagađenja.

Dakić: Ako nema akcije, nema ni optimizma

Predsjednik Centra za životnu sredinu Tihomir Dakić smatra da se institucije Republike Srpske nedovoljno bave problemom zagađenja vazduha, uprkos tome što se on ponavlja godinama.

„Ovom temom se veoma ograničeno bave sve institucije u Republici Srpskoj, počevši od Vlade Republike Srpske, Ministarstva prostornog uređenja, građevinarstva i ekologije te ostalih entitetskih institucija“, kazao je Dakić.

Prema njegovim riječima, stanje u Banjaluci posljedica je izostanka odgovarajućih politika zaštite građana od zagađenja vazduha.

Posebno zabrinjava njegova procjena da bi predstojeća zimska sezona mogla donijeti još nepovoljnije stanje.

„Ove godine očekujemo još gore stanje po pitanju aerozagađenja, ali isto tako i nereagovanje institucija koje bi trebale da upozore građane na prekomjerno zagađenje i kako postupati u tim situacijama“, upozorio je Dakić.

Na pitanje šta građani mogu očekivati tokom zime 2026/2027. godine, Dakić nije ponudio optimističnu prognozu.

„Ako nema akcije, nema ni optimizma. Građani mogu da očekuju višednevne epizode aerozagađenja, bez najave, bez informisanja javnosti, bez mjera i to je to. Znači biće gore, spremite se“, poručio je on.

Individualna ložišta, saobraćaj i neplanska gradnja

Kada je riječ o izvorima zagađenja, Dakić izdvaja individualna ložišta, motorni saobraćaj, prekomjernu i neplansku izgradnju, kao i razvoj grada bez odgovarajućeg planiranja.

Dakić naglašava da je sve ovo politika koja je prisutna zadnjih 30 godina.

Smatra da se problem ne može riješiti samo povremenim upozorenjima ili mjerama koje ublažavaju posljedice, već da je potrebno djelovati na uzroke zbog kojih zagađenje nastaje.

Kao dio dugoročnog pristupa, ukazuje na potrebu smanjenja zavisnosti od uglja za grijanje, ali i na pitanja urbanističkog planiranja, saobraćaja i načina razvoja grada.

„U pogledu mjera treba raditi na smanjenju uzroka zašto ljudi koriste ugalj, zašto se ne usvaja Urbanistički plan, zašto i kako možete da parkirate u svim dijelovima grada, zašto su cijene stanova i najma toliko visoke pa ljudi svaki dan putuju iz udaljenih mjesta u Banjaluku na posao i svašta nešto, što je jako teško objasniti u jednom tekstu“, kazao je Dakić.

Prema njegovoj ocjeni, najveći problem je nedovoljno ulaganje resursa u rješavanje ovog pitanja. Svoj stav dodatno je ilustrovao kritikama načina na koji se troši javni novac.

„Novca za zdravlje nemamo, ali imaćemo za velelepne proslave 9. januara, imali smo ogromno trošenje novca u predizbornim kampanjama, imamo Cara Lazara i Tvrtka. Možda i njih da pitamo šta ćemo i kako ćemo?“, poručio je Dakić.

Dodao je da činjenica da udruženja građana pokreću inicijative kako bi se problem riješio dovoljno govori o tome koliko je pitanje zagađenja vazduha ozbiljno.

Grad najavljuje kontrole i preventivne mjere

Iz Grada Banjaluka navode da se aktivnosti na očuvanju kvaliteta vazduha i smanjenju emisija zagađujućih materija sprovode kontinuirano, u skladu sa Kratkoročnim planom za smanjenje koncentracija zagađujućih materija u vazduhu, koji je usvojila Skupština grada.

Kako ističu, pred početak grijne sezone, u saradnji sa nadležnim institucijama, poseban akcenat stavljen je na preventivno djelovanje, pojačan inspekcijski nadzor i pravovremeno reagovanje u slučaju povećanja koncentracija zagađujućih materija.

Dodaju da je predviđeno pranje najopterećenijih gradskih saobraćajnica radi smanjenja prisustva lebdećih čestica, uz kontinuirano praćenje kvaliteta vazduha i blagovremeno informisanje građana o eventualnim prekoračenjima i preporukama Instituta za javno zdravstvo Republike Srpske.

Iz Grada pojašnjavaju da se kontrole individualnih ložišta sprovode u okviru nadležnosti Komunalne policije, prvenstveno kroz kontrolu redovnog čišćenja dimnjaka i uređaja za loženje.

Navode i da je Republičkoj inspekciji za saobraćaj upućena inicijativa za pooštravanje standarda za tehnički pregled motornih vozila, s ciljem smanjenja zagađenja vazduha i unapređenja javnog zdravlja.

Prema informacijama Grada, održan je i prvi sastanak subjekata zaduženih za sprovođenje Kratkoročnog plana. Među njima su republička i gradska ekološka inspekcija, Republički hidrometeorološki zavod, Institut za javno zdravstvo, Institut za zaštitu i ekologiju, UKC Republike Srpske, Dom zdravlja, kao i nadležna gradska odjeljenja.

Iz Grada dodaju da su održani sastanci sa predstavnicima Centra za životnu sredinu i udruženja „Prodiši“. Takođe, ističu i da je na snazi zabrana spaljivanja na otvorenom, dok se podaci o kvalitetu vazduha i preporuke Instituta za javno zdravstvo objavljuju na zvaničnoj internet stranici Grada.

Ministarstvo: Problem zahtijeva koordinisano djelovanje

Iz Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske navode da se njihove aktivnosti u oblasti zaštite vazduha zasnivaju na zakonskim propisima i obavezama koje imaju za cilj unapređenje kvaliteta vazduha.

Podsjećaju da su na snazi Zakon o zaštiti životne sredine i Zakon o zaštiti vazduha Republike Srpske, za koje navode da u visokom stepenu prate zakonodavstvo Evropske unije u ovoj oblasti.

Iz Ministarstva ističu da se prate informacije o stanju kvaliteta vazduha i prekoračenjima koncentracija zagađujućih materija, te da je za rješavanje problema potrebno uključivanje svih nadležnih subjekata.

Kako navode, krajem 2025. godine pripremljena je informacija za Vladu Republike Srpske o obavezi preduzimanja sektorskih mjera i aktivnosti u cilju zaštite i upravljanja kvalitetom vazduha.

„Vlada Republike Srpske razmatrala je predmetnu informaciju i donijela Zaključak, kojim je zadužila nadležne institucije za preduzimanje sektorskih mjera i aktivnosti u cilju zaštite i upravljanja kvalitetom vazduha u Republici Srpskoj“, naveli su iz Ministarstva.

Dodaju da je zaključak u januaru 2026. godine dostavljen ključnim institucijama i drugim subjektima koji su dobili zaduženja za dalje postupanje, među kojima su jedinice lokalne samouprave, Republički hidrometeorološki zavod, Republička uprava za inspekcijske poslove, Fond za zaštitu životne sredine i energetsku efikasnost i Institut za javno zdravstvo Republike Srpske.

„Problem zagađenja vazduha je multisektorski i zahtijeva takav pristup rješavanja problema, sa koordiniranim aktivnostima svih relevantnih i nadležnih institucija dugoročno i strateški“, poručuju iz Ministarstva.

Ko brine o zdravlju građana dok čekamo rezultate?

Pitanje zagađenja vazduha nije samo ekološko, već i pitanje javnog zdravlja. Sitne suspendovane čestice PM2.5 mogu prodrijeti duboko u pluća, a dio njih može dospjeti i u krvotok. Povećana izloženost može pogoršati postojeće respiratorne i kardiovaskularne tegobe, zbog čega posebnu pažnju treba posvetiti djeci, starijim osobama i hroničnim bolesnicima.

Upravo zbog toga važno je da građani ne dobijaju samo podatke o kvalitetu vazduha, već i pravovremene, razumljive preporuke o ponašanju u periodima visokog zagađenja.

Na pitanja o mjerama zaštite zdravlja i informisanju građana odgovor smo zatražili i od Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, ali do zaključenja teksta odgovor nije dostavljen.

Do kada će zagađenje biti samo zimska tema?

Grad navodi kontrole, inspekcijski nadzor, pranje saobraćajnica i kampanje za građane, dok Ministarstvo ukazuje na zakonski okvir i zaključak Vlade kojim su institucijama dodijeljena zaduženja. Međutim, u svim dostavljenim odgovorima nema zbirnih podataka koji bi pokazali koliko su dosadašnje mjere smanjile zagađenje, niti konkretnih pokazatelja na osnovu kojih bi građani mogli procijeniti kakve rezultate mogu očekivati ove zime.

Upravo tu leži suština problema. Nije dovoljno da institucije potvrde da je zagađenje prepoznato, da postoje planovi i da su održani sastanci. Građani imaju pravo da znaju koje su mjere sprovedene, koliko je novca u njih uloženo, kakvi su rezultati kontrola i šta će biti preduzeto kada koncentracije štetnih čestica ponovo porastu.

Ako se iz godine u godinu ponavljaju ista upozorenja, a zimski mjeseci ponovo donose strah od vazduha koji udišemo, onda se moramo zapitati šta još treba da se dogodi da zaštita zdravlja postane prioritet, a ne samo stavka u planovima i saopštenjima.

Zagađenje ne nestaje kada prođe zima. Tada samo prestaje da bude u prvom planu. Do naredne sezone, kada će se ponovo pojaviti upozorenja, najave i obećanja, građani ostaju da čekaju da neko pokaže da je nešto zaista promijenjeno.

Jer čist vazduh nije privilegija, niti pitanje dobre volje institucija. To je osnovni uslov za zdrav život. A ako se već godinama zna da problem postoji, onda više nije dovoljno pitati zašto je vazduh zagađen. Vrijeme je da institucije odgovore zašto, uprkos svim planovima i najavama, građani iz zime u zimu moraju da postavljaju isto pitanje.