Analizom drevnih mumija i istorijskih preparata naučnici su otkrili hemijske tragove koji ukazuju na moguću upotrebu aloje u procesu očuvanja tijela.

Istraživanje je spojilo savremene metode molekularne analize sa egiptologijom i istorijom farmacije, a rezultati su objavljeni u naučnom časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).

Staroegipatska mumifikacija bila je složen postupak koji nije podrazumijevao samo uklanjanje unutrašnjih organa, već i upotrebu različitih biljnih, životinjskih i mineralnih materijala.

Dosadašnje hemijske analize pokazale su da su za balzamovanje korišćene smole i katrani četinara, smola pistaća, biljna ulja, životinjske masti, pčelinji vosak i bitumen. Pronađeni su i tragovi egzotičnih biljnih smola, poput elemija i damara.

Ipak, ostalo je nepoznato koje su tačno biljne vrste korišćene, kako su se recepti razlikovali u zavisnosti od perioda i područja, te koliko se sastojci iz pisanih staroegipatskih izvora mogu povezati sa konkretnim biljnim sirovinama.

Analizirali 24 predmeta iz muzejskih zbirki

Za potrebe istraživanja naučnici su analizirali 24 predmeta iz univerzitetskih i muzejskih zbirki, među kojima je bila i mumificirana lobanja iz Zoološke zbirke Univerziteta u Marburgu.

Radiokarbonsko datiranje pokazalo je da lobanja potiče iz osmog vijeka prije nove ere.

Hemijska analiza ovog predmeta, kao i uzorka istorijskog preparata Mumia vera aegyptiaca iz 18. vijeka, otkrila je nekoliko jedinjenja biljnog porijekla povezanih sa alojom.

Preparat iz 18. vijeka potiče iz apoteke Leven u Ofenbahu na Majni, a danas se čuva u Njemačkom muzeju farmacije u Hajdelbergu.

Prema riječima profesorke Tanje Pomerening, direktorke Instituta za istoriju farmacije i medicine Univerziteta u Marburgu, ovo otkriće značajno je jer aloja do sada nije bila molekularnom analizom potvrđena kao sastojak staroegipatskih materijala za balzamovanje.

Istovremeno, aloja se u kasnijim vijekovima povezivala sa materijalom dobijenim iz mumija, koji se koristio kao lijek, naročito u srednjovjekovnim tekstovima.

Ranije se pretpostavljalo da su takvi zapisi nastali na osnovu nagađanja i biblijskih tekstova, jer je znanje o staroegipatskom balzamovanju u međuvremenu bilo izgubljeno. Nova otkrića, međutim, ukazuju na mogućnost da ova veza ima znatno dublje istorijske korijene.

Nije dokazano da je aloja bila uobičajen sastojak

Istraživači upozoravaju da se na osnovu pronađenih tragova ne može zaključiti da je aloja bila redovan sastojak u procesu mumifikacije.

Jedinjenja povezana sa ovom biljkom pronađena su u samo dva od 24 analizirana predmeta, što ostavlja mogućnost da je korišćena samo u određenim postupcima balzamovanja, u zavisnosti od perioda ili dostupnosti sirovina.

Dodatnu pažnju naučnici su posvetili staroegipatskom izrazu ꜥnḫ-jm.j, koji se u pojedinim pisanim izvorima povezuje sa supstancom čija bi primjena mogla odgovarati aloji ili biljnom soku dobijenom iz nje. Ipak, njeno tačno značenje još nije definitivno utvrđeno.

Važno je i razlikovati istorijsku upotrebu naziva „aloja“, koji se odnosio na različite biljne materijale. Pored biljaka iz roda Aloe, mogao je označavati i agar, odnosno mirisno drvo roda Aquilaria. Hemijski tragovi pronađeni u ovom istraživanju ukazuju na biljke iz roda Aloe, a ne na agar-drvo.

Mumije su se u Evropi koristile i kao lijek

Istraživanje je obuhvatilo i istorijski preparat Mumia vera aegyptiaca, koji se u Evropi koristio tokom kasnog srednjeg i ranog novog vijeka.

Ova supstanca dobijala se iz tkiva mumija i materijala korišćenih za njihovo balzamovanje, a prodavala se i kao gotov preparat. Njena upotreba bila je poznata u tadašnjoj medicinskoj praksi, iako je tačan hemijski sastav takvih proizvoda do sada bio samo djelimično poznat.

Analize su pokazale značajne razlike u sastavu istorijskih preparata, ali je u nekoliko njih utvrđeno prisustvo karakterističnih jedinjenja starih smola četinara.

Neka od tih jedinjenja su u ranijim eksperimentalnim istraživanjima pokazala antimikrobno djelovanje.

Naučnici su dodatno ispitali i moguće djelovanje odabranih preparata protiv infekcija. Ekstrakt iz medicinske zbirke Vigand u Marburgu pokazao je umjeren zaštitni efekat protiv oštećenja ćelija izazvanih virusom gripa u laboratorijskim eksperimentima na ćelijskim kulturama.

Međutim, glavno izolovano jedinjenje, 7-oksodehidroabijetinska kiselina, nije pokazalo isti efekat.

Zbog toga istraživači još ne znaju koji su sastojci odgovorni za uočeno djelovanje ekstrakta. Posebno naglašavaju da rezultati ne dokazuju da je ovaj istorijski preparat bio djelotvoran protiv gripa kod ljudi.

Hemijska analiza otkriva i skrivene veze među muzejskim predmetima

Još jedan zanimljiv rezultat istraživanja odnosi se na porijeklo predmeta iz muzejskih zbirki.

Koristeći neciljanu metabolomiku, računarske metode i mašinsko učenje, istraživači su uporedili hemijski sastav različitih uzoraka iz Njemačkog muzeja farmacije u Hajdelbergu.

Tako su otkrili velike sličnosti između mumificirane glave i zasebno katalogizovanog uzorka praha. To ukazuje na mogućnost da su ova dva predmeta prvobitno bila materijalno ili istorijski povezana, iako takva veza nije zabilježena u sačuvanoj dokumentaciji muzejske zbirke.

Ovakav pristup mogao bi pomoći u rekonstrukciji porijekla i istorije muzejskih eksponata, posebno onih čija prvobitna namjena i međusobne veze nisu dovoljno dokumentovane.

Istraživački tim planira nastavak analiza kako bi utvrdio koje su se još biljne supstance koristile u staroegipatskom balzamovanju i da li se prisustvo aloje može potvrditi i na drugim mumificiranim ostacima.

Kako je istakao profesor Rafael Reher sa Instituta za farmaceutsku biologiju i biotehnologiju Univerziteta u Marburgu, cilj je povezati istorijske izvore, arheološke predmete i savremene hemijske analize kako bi se bolje razumjeli sastav, proizvodnja, upotreba i kulturni značaj drevnih materijala, piše Telegraf Nauka.