Gebels je godinama pomagao nacističkom režimu da manipuliše javnim mnjenjem, širi mržnju i opravdava progon Jevreja. Kontrolisao je medije i kulturni život Njemačke, pretvarajući propagandu u jedno od najvažnijih oružja Hitlerove vlasti.

Rođen je 29. oktobra 1897. godine u Rajtu, u današnjoj Njemačkoj. Na godišnjicu njegovog rođenja, njegova biografija podsjeća na to kako je obrazovani intelektualac postao jedan od najuticajnijih ljudi Trećeg rajha i koliko daleko može otići politička manipulacija kada se spoji s diktaturom i nasiljem.

Od doktora književnosti do Hitlerovog saradnika

Jozef Gebels odrastao je u katoličkoj porodici. Zbog deformiteta stopala nije služio vojsku tokom Prvog svjetskog rata, a nakon školovanja na nekoliko njemačkih univerziteta doktorirao je germanistiku na Univerzitetu u Hajdelbergu 1921. godine.

Prije političke karijere pokušavao je da se ostvari kao pisac, ali je njegov životni put ubrzo krenuo u drugom smjeru.

Tokom dvadesetih godina prošlog vijeka priključio se nacističkom pokretu, a Adolf Hitler prepoznao je njegovu sposobnost da političke poruke pretvara u jednostavne, emotivne i agresivne slogane.

Godine 1926. Hitler ga je postavio za partijskog vođu nacista u Berlinu, gdje je stranka u to vrijeme imala relativno slabu podršku. Gebels je organizovao političke skupove, provokacije i propagandne kampanje, a 1927. godine pokrenuo je list „Der Angriff“, odnosno „Napad“, kojim je širio antisemitizam i napadao političke protivnike.

Njegov cilj nije bio samo da ubijedi građane da glasaju za naciste, već i da stvori uvjerenje da je Hitler jedini čovjek koji može izvući Njemačku iz političke i ekonomske krize.

Kako je propaganda postala državni sistem?

Nakon dolaska nacista na vlast 1933. godine, Gebels je imenovan za ministra narodnog prosvjećivanja i propagande.

Pod njegovom kontrolom našli su se radio, štampa, film, pozorište i veliki dio kulturnog života Njemačke. Nezavisni mediji bili su potiskivani, politički protivnici cenzurisani, a Jevreji sistematski isključivani iz javnog i kulturnog života.

Posebnu pažnju posvećivao je radiju, koji je omogućavao da nacističke poruke svakodnevno dopiru do miliona domaćinstava.

Filmovi su korišteni za veličanje Hitlera i nacističke ideologije, dok su masovni skupovi pretvarani u pažljivo režirane političke spektakle. Propaganda nije bila ograničena samo na političke govore i vijesti. Čak su i zabavni sadržaji mogli služiti održavanju podrške režimu.

Jedan od simbola takve politike bilo je javno spaljivanje knjiga 10. maja 1933. godine. Nacisti su uništavali djela autora čije su ideje proglasili nepoželjnim, a Gebels je u Berlinu održao govor tokom tog događaja.

To nije bio samo napad na književnost, već i demonstracija namjere režima da određuje koje ideje smiju biti prisutne u njemačkom društvu.

Podsticao mržnju i opravdavao nasilje

Gebelsova odgovornost nije se završavala na kontroli medija. Bio je jedan od glavnih podstrekača nasilja nad Jevrejima i aktivno je učestvovao u širenju antisemitizma.

Jedan od najtežih primjera dogodio se u novembru 1938. godine, tokom Kristalne noći, kada su širom Njemačke i Austrije organizovani napadi na jevrejsko stanovništvo.

Nakon ubistva njemačkog diplomate u Parizu, nacističko rukovodstvo iskoristilo je taj događaj kao povod za nasilje. Uništavane su sinagoge, pljačkane prodavnice, a hiljade Jevreja bile su izložene napadima i hapšenjima.

Gebels je imao važnu ulogu u podsticanju pogroma, dok je nacistička propaganda pokušavala da nasilje predstavi kao spontanu reakciju stanovništva.

Kako navodi Američki memorijalni muzej Holokausta, Gebels je bio jedan od glavnih podstrekača Kristalne noći.

U godinama koje su uslijedile, propaganda je nastavila da širi mržnju i dehumanizuje Jevreje, doprinoseći stvaranju uslova u kojima je nacistički režim sprovodio Holokaust.

Gebels, prema tome, nije bio samo čovjek koji je uljepšavao sliku vlasti. Bio je aktivni učesnik u politici progona.

Govor kojim je tražio „totalni rat“

Jedan od najpoznatijih trenutaka Gebelsove političke karijere dogodio se 18. februara 1943. godine, kada je Njemačka već pretrpjela težak poraz u bici za Staljingrad.

Umjesto da prizna razmjere vojnih gubitaka, Gebels je u berlinskoj dvorani Sportpalast održao govor u kojem je od publike tražio podršku za „totalni rat“.

Postavio je pitanje žele li Nijemci rat još radikalniji od svega što su do tada mogli zamisliti, a okupljeni su odgovorili oduševljenim povicima.

Taj događaj ostao je jedan od najpoznatijih primjera nacističke propagande. U trenutku kada je Njemačka trpjela ogromne gubitke, režim je pokušavao da poraze pretvori u poziv na još veće žrtvovanje.

Gebels je nastavio da širi uvjerenje u konačnu pobjedu i kada su savezničke snage već napredovale prema njemačkoj teritoriji.

Porodica predstavljena kao nacistički ideal

Gebels se 1931. godine oženio Magdom Kvant, s kojom je imao šestoro djece.

Njihova porodica predstavljana je javnosti kao uzor nacističkog porodičnog života. Djeca su se pojavljivala na fotografijama s Hitlerom, a bračni par Gebels pripadao je najužem krugu nacističkog rukovodstva.

Ipak, privatni život nije uvijek odgovarao slici koju su predstavljali javnosti. Gebels je imao vanbračne veze, uključujući poznatu aferu s češkom glumicom Lidom Barovom. Bračna kriza bila je toliko ozbiljna da je Hitler intervenisao kako bi spriječio razvod.

Porodica koja je u propagandi predstavljana kao idealna na kraju je postala dio jedne od najtragičnijih epizoda posljednjih dana Trećeg rajha, pišu Nezavisne novine. 

Šta se dogodilo u Hitlerovom bunkeru?

U aprilu 1945. godine sovjetske snage približavale su se centru Berlina. Gebels je s Magdom i djecom otišao u kompleks bunkera u kojem se nalazio Hitler.

Uprkos gotovo potpunom vojnom slomu Njemačke, odbijao je mogućnost predaje.

Hitler je 30. aprila izvršio samoubistvo, a u političkom testamentu odredio je Gebelsa za novog njemačkog kancelara. Na toj funkciji ostao je samo jedan dan.

Prvog maja 1945. godine šestoro Gebelsove djece ubijeno je u bunkeru. Prema istorijskim izvorima, djeca su prethodno uspavana, a potom otrovana. Njihovi roditelji organizovali su njihovo ubistvo, dok se pojedinosti o neposrednom izvršiocu razlikuju u istorijskim prikazima.

Nakon smrti djece, Jozef i Magda Gebels izvršili su samoubistvo. Njihova tijela potom su pokušali spaliti pripadnici nacističkog osoblja.

Tako je završio život čovjeka koji je godinama uvjeravao njemačku javnost u snagu i nepobjedivost režima kojem je služio, čak i kada je njegov slom postao neizbježan.

Zašto se Gebelsovo ime i danas povezuje s propagandom?

Gebels nije izmislio političku propagandu, niti je bio prvi koji je koristio laži, strah i neprijateljske stereotipe kako bi pridobio podršku stanovništva.

Ono po čemu je ostao upamćen jeste način na koji je različite medije i kulturne institucije pretvorio u koordinisan sistem državne propagande.

Istovremeno je gradio kult vođe, potiskivao nezavisne informacije, podsticao mržnju prema određenim grupama i predstavljao državne zločine kao opravdane postupke.

Njegova biografija pokazuje koliko propaganda može postati opasna kada se poveže s političkom diktaturom, cenzurom i organizovanim nasiljem.

Zbog toga se Jozef Gebels ne pamti samo kao Hitlerov ministar koji je kontrolisao novine i radio, već i kao jedan od ljudi koji su pomogli da se ideologija mržnje pretvori u državni sistem progona i masovnih zločina.