Najskrivenije srpsko pleme o kojem se danas skoro ništa ne zna: Cvijićevi zapisi otkrivaju detalje o Mijacima

Jovan Cvijić pisao je u svojoj čuvenoj antropogeografskoj studiji "Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje" o najskrivenijem srpskom plemenu Mijaci.

Mijaci krajem 19. vijeka

O Mijacima na sjeverozapadu Sjeverne Makedonije, koji su se gotovo do kraja Drugog svjetskog rata izjašnjavali kao Srbi, danas se u našoj zemlji vrlo malo zna. A, iznjedrili su mnogo znamenitih Srba, među njima: glavar Đurčin Kokale, nacionalni radnik i dobrotvor Golub Janić, četnički vojvoda Doksim Mihailović, ikonopisac Dimitar Krstević, jedan od najznačajnijih graditelja crkava na Balkanu Andreja Damjanović, prosvetni i nacionalni radnik Despot Badžović, arhitekta i gradonačelnik Skoplja Josif Mihailović, etnograf, filolog, dramski pisac i publicista Toma Smiljanić Bradina...

O Mijacima je i etnolog Tatomir Vukanović uradio studiju

Objavio je i biografske podatke najpoznatijih duborezačkih rodova: Frčkovski iz Galičnika, Filipovski iz sela Gare, Simeona Maksevskog iz Trebišča. Mijaci su gradili ikonostase i druge predmete od drveta u mnogim crkvama i manastirima širom Srbije: u Crkvi Svetog Klimenta u Ohridu - arhijerejski presto, u Crkvi Svetog Nikole u Prištini - cijeli ikonostas, Carske dveri u manastiru Lesnovo, ikonostas u Crkvi Svetog Spasa u Skoplju, propovjednica u Crkvi Presvete Bogorodice u Skoplju. Mijaci su 1743. obnovili manastir Svetog Jovana Bigorskog. Prva zvona im je poklonio 1837. knez Miloš Obrenović, a druga dva 1850. Karađorđevići.

- Ne zna se tačno kako su Mijaci dobili ime - kaže za "Novosti" Miloš Stojković, master istoričar iz Niša. - Prema jednom predanju, tako se zovu jer su uvijek bili čisti, umijeni. Drugo predanje, koje bi moglo biti najtačnije, kaže da se ovako zovu jer ličnu zamjenicu "mi" izgovaraju "mije". Prema trećem tumačenju, naziv im dolazi od "mi jaki", odnosno "mi smo jaki".

Ratničko pleme koje se bavi stočarstvom

Od vremena doseljavanja Slovena na Balkansko poluostrvo, kako kaže Vukanović, nazire se da su Mijaci bili ratničko pleme i da su se bavili stočarstvom. Izgleda da se još nisu bili utvrdili sa svojim stalnim naseljem, jer postoje tragovi da su stanovali na planini Jablanici, na Golom Brdu, pa čak u Buljčici i kod Elbasana.

- Poslije dolaska Turaka, Mijaci su po svemu sudeći dugo ostali samostalni, skriveni u šumama i planinama - dodaje Stojković. - Postoji predanje da su se pobunili protiv Turaka i razvili svoj kosovski barjak. Kada je turska vojska pošla na njih, uvidjela je da ih je teško pokoriti, jer je neprohodan kraj. Onda je i sam sultan došao do mjesta Carevac, gdje je česma Carev studenec, pa kad je vidio ogromne šume, pozvao je mijačke prvake na vjeru i dao im slobodu, ali da ne napadaju osmanlijsku vojsku. Radi osiguranja naredio je da ih opkole sa svih strana turskim naseljenicima ili poturčenjacima. Zbog toga je Kodžadžik kod Debra naseljen kolonistima iz Male Azije. Drugo predanje kaže da su Mijaci, vrativši se iz Kosovskog boja, zavili svoj barjak i sakrili ga kod sela Sušice, pa su ga razvijali kad im je bilo potrebno.

Krajem 18. vijeka sa jačanjem varoši Debra, gdje su se nastanili mnogi Arnauti begovi i spahije, odmetnici sultanovi ili njegovi štićenici, Mijaci su primorani da se ponovo povlače na istok.

- Tada je nastalo raseljavanje čitavih mijačkih sela, ali se celina ipak održala. Zbog turskog zuluma mnogi su bili prinuđeni da se rasele, neki da se poturče. Smatra se da je većinu onih koji su prešli u islam poturčio Sinan-paša iz Prizrena, možda isti onaj koji je poturčio Prizrensku Goru - naglašava istoričar Miloš Stojković.

Svaka kuća i dalje slavi svoju krsnu slavu

Iako se većina Mijaka danas izjašnjava kao Makedonci, svaka kuća i dalje slavi svoju krsnu slavu ("sveden") po istim običajima kao Srbi. I, slave je tri dana: navečerje slave ("na večer"), dan slave ("na denot") i paterice koje i oni tako nazivaju. Osim toga, i svako mijačko selo ima seosku slavu, a svi proslavljavaju Vavedenje Presvete Bogorodice. To im je, kažu, zavjet od Svetoga Save. Jer, kad je Sveti Sava pozvao Srbe da pomognu izgradnju Hilandara, tvrde da se prvi odazvao starješina Mijaka.

Od sredine 19. vijeka nastupa bolje vrijeme za Mijake, kaže sagovornik i dodaje:

- U selima gdje su bili u većini hrišćani, Mijaci su povratili svoje poturčenjake u staru vjeru. Takođe, pokušavaju da nadoknade ono što su u ljudstvu ranije izgubili, tako što su mnoge svoje ovčare i sluge iz okolnih krajeva zadržali i oženili ih. Krajem vijeka, usljed propasti stočarstva, počinju pojedinačne selidbe Mijaka, koji su kao pečalbari odlazili da zarađuju, da bi kasnije počeli da odvode i svoje porodice tamo gde su zarađivali. Ima ih u Tetovu, Skoplju, Kičevu, Gostivaru, Velesu, Prilepu, Bitolju, Kumanovu, Gnjilanu, Jagodini, Beogradu, Solunu, Seru, Vodenu, Sofiji, Staroj Zagori, Lom Palanci, Vidinu, Varni, Bukureštu, Turnu Severinu, Moldaviji, pa čak i u Ukrajini. Oni se čak i u novoj sredini dugo odupiru i ne asimiliraju se lako.

Od turskog ropstva Mijake je oslobodila srpska vojska na Aranđelovdan 1912. Dočekana je vojska po selima sa velikim oduševljenjem, a mnogi Mijaci su se odmah pridružili vojsci i pomagali da se završi oslobođenje Stare Srbije od Turaka, prenose Novosti.