Marija Popović rođena je u Novom Sadu 1816. godine, u uglednoj ćurčijskoj porodici Popović, koja je bila grčkog porijekla. Ne zna se mnogo o njenom školovanju, ali kako je potekla iz imućne porodice, postoje podaci da je bila pismena i da je čitala njemačku literaturu.
Sa 16 godina udala se za 40-godišnjeg Jovana Trandafila, grčkog trgovca krznom iz Erdelja (Transilvanija), koji je ovom ženidbom dobio pravo na naseljavanje u Novi Sad i status slobodnog građanina varoši. Tada je kupio kuću u Glavnoj ulici, u koju se uselio sa suprugom. Veoma brzo je uspješnom trgovinom udvostručio svoj kapital i bogati miraz koji je dobio ženidbom. Međutim, brak nije bio naročito srećan, pogotovo nakon što su im djeca rano umrla, sin Kosta i kćerka Sofija.
I Marijina braća, otac i majka ubrzo su umrli, a čitavu imovinu porodice Popović ostavili su zaveštanjem svojoj kćerki. Nakon smrti muža Jovana Trandafila, Marija se vratila u svoju rodnu kuću, gdje je i umrla 1883. godine.
Nakon balzamovanja, njeno tijelo preneseno je u novosadski saborni hram, gdje je opojana. Posmrtni ostaci pokojnice pohranjeni su u porodičnoj kripti Nikolajevske crkve u Novom Sadu. Nikolajevsku crkvu njen suprug Jovan Trandafil još za života, poslije 1849. godine, „sam Bogu na slavu podigao i ukrasio“, a i tu počiva od oktobra 1862. godine.
Supružnici Trandafil su u međusobnom dogovoru sačinili dva testamenta, 1862. i 1878. godine. Svu svoju imovinu – kapital vrijedan 700.000 f. – zaveštali su Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Matici srpskoj.
Dobrotvorni rad
Zarađeni novac Marija i Jovan Trandafil ulagali su, prije svega, u kupovinu kuća i u dobrotvorne svrhe. Pred Jovanovu smrt, 8. oktobra 1862. godine, supružnici su u dogovoru sačinili prvi testament. Dokument se sastojao od pet tačaka.
Kao prva, namijenjeno je 140.000 f. kao prihod od 489 lanaca novosadske zemlje za 12 gimnazijskih stipendija. Dobri učenici primali bi po 500 f. godišnje, u mjesečnim ratama.
Druga tačka odnosila se na manju kuću na novosadskoj čaršiji, čiji je čisti godišnji prihod iznosio 1.200 f. On je bio namijenjen novosadskoj pravoslavnoj crkvi.
Treća tačka pominjala je jednu veću kuću u novosadskoj čaršiji, sa čistim prihodom od 4.000 f. Tu bi ostao da živi njen brat Marko Popović.
U četvrtoj tački radilo se o dvjema kućama u Lebarskom sokaku i jednoj velikoj kući u Osijeku, sa prihodom od 2.500 f. Generalni izvršitelj njihove volje trebalo je da taj prihod svake godine podijeli sirotinji i bolnicama u Osijeku, Somboru i Novom Sadu.
Posljednja, peta tačka rješavala je pitanje pokojnikove, odnosno Jovanove rodbine u Erdelju. Njima je dato 50.000 f. u gotovini.
Kuću na pijaci, pored one u kojoj je živjela i umrla, poklonili su sabornoj crkvi. Odredili su da se od prihoda kuće u Lebarskom sokaku svake godine udaju po dvije siromašne pravoslavne djevojke. Drugu kuću u toj ulici, zvanu „Kod Sremca“, namijenili su za izdržavanje siromašnih udovica i nemoćnih trgovaca i majstora.
Prihod od kuće u Osijeku trebalo je da se podjednako dijeli bolnicama u Novom Sadu, Somboru, uz prihod od osam jutara zemlje, i Osijeku.
Obnovili su i Nikolajevsku crkvu u Novom Sadu, ikonostas Uspenske crkve, kao i jermensko-katoličku crkvu. Mermerni krst, koji se danas nalazi u Sabornoj crkvi u Novom Sadu, napravljen je po nalogu Marije Trandafil.
Marija je izmijenila testament 1878. godine i unijela neke izmjene prvobitne volje. Tada je osnovala neke zadužbine pod svojim imenom i precizirala raspodjelu ostatka imovine dvadeset godina nakon muževe smrti.
Sabornoj crkvi ostavila je i 100 f. godišnjeg izdržavanja. Slijepom Novosađaninu Nikoli Lučiću dobrotvorka je namijenila mjesečno izdržavanje, „legat“, u iznosu od 30 f. Posebne „legate“ namijenila je prijateljima i licima koja su bila uz nju do njenog upokojenja.
Godine 1874. Marija je kao „zanatlijska kći“ platila izradu skupocjene zastave novosadske „Zadruge Srba zanatlija“. Za vrijeme Prvog srpsko-turskog rata, 1876. godine, bila je predsjednica odbora za prikupljanje pomoći ranjenicima.
Nakon smrti Marije Trandafil, u lokalu kuće „Kod ikone“ otvorena je čuvena apoteka „Kod Spasitelja“, a od 1913. godine tu je radila Popovićeva apoteka, koja je nacionalizovana polovinom 20. vijeka.
Poslije njene smrti osnovan je fond iz kojeg su se školovali mnogi đaci Srpske velike gimnazije. Djeca su morala biti pravoslavne vjeroispovijesti, ali bez obzira na narodnost, a trećina je bila namijenjena djeci iz Erdelja (Transilvanije).
Po prvom testamentu, prihodom od 476 jutara zemlje obrazovana je zadužbina za školovanje siromašne, darovite djece. Kada je 1878. godine osnovala „Zadužbinu Marije Trandafil za novosadske gimnazijske đake“, unijela je izmjene. Pomenutu zemlju od 476 jutara tada je podijelila na dva dijela. Od jedne polovine novosadske zemlje odredila je da se osnuje stipendijska zadužbina za izdržavanje 30 novosadskih gimnazijalaca. Tom zemljom trebalo je da rukovodi Patronat gimnazijski.
Njena najveća zadužbina bio je Zavod za izdržavanje sirote i siromašne djece u Novom Sadu, „Zavedenije Marije Trandafil za srpsku pravoslavnu siročad“, o kojem je trebalo da se stara Matica srpska, a u slučaju njenog preseljenja ili ukidanja, pravoslavna opština u Novom Sadu.
Gradnja zadužbine trebalo je da počne onog trenutka kada kapital dostigne sumu od 300.000 forinti, od čega je 100.000 trebalo da služi za gradnju zgrade u kojoj će biti smještena muška siročad, a od ostatka je po četvrtina sume trebalo da ide za izdržavanje Zavoda.
U tom zdanju su pod upravom Matice srpske boravila pravoslavna siromašna djeca uzrasta od šest do 12 godina. Stasali dječaci zatim bi bili slati na zanate, a po osposobljavanju dobijali bi po 500 f. da započnu samostalni posao.
Poslije Prvog svjetskog rata u sirotištu je bilo malo pitomaca, a zgrada se koristila za smještaj vojnika različitih vojski. Godine 1928. Matica srpska odlučila je da se u zgradu smjesti Trandafilkin zavod. Tada je unutrašnjost zgrade znatno izmijenjena, a drugo sirotište podignuto je na zadužbinskom placu na Sajlovu 1930. godine.
Tamo je izgrađen novi kompleks zgrada koji su činili kuća za smještaj djece, ekonomska zgrada i stan upravitelja. Svakom pitomcu je nakon završene škole sljedovalo po 500 forinti za otpočinjanje posla.
Dom je za vrijeme Drugog svjetskog rata, tokom mađarske uprave, pretvoren u Dom za prevaspitavanje djevojaka i kao takav je radio sve do oslobođenja 1944. godine. Imovina Marije Trandafil poslije rata je agrarnom reformom eksproprisana, čime je narušen testament.
Sirotište je poslije rata nastavilo sa radom, ali je bilo predviđeno za proširivanje i rekonstrukciju u Dom za prevaspitanje mladeži, koji je nekoliko godina kasnije zatvoren. Od tada se u zgradi na Sajlovu nalazi Veterinarski institut.
Prema zaveštanju je osnovan i fond za pomoć Nikolajevskoj i Uspenskoj crkvi. Trećinu čistog prihoda od kuće u Osijeku dobio je tadašnji Uboški dom, koji se nalazio u Nikolajevskoj porti, a za potrebe same Nikolajevske crkve poklonjena je „Kuća kod ikone“.
Iz ovog fonda Nikolajevske crkve izdržavani su sveštenik, crkvenjak i jedan pojac, dok je za popadiju, u slučaju da ostane udovica, predviđeno doživotno izdržavanje od 200 forinti godišnje.
Jermenska crkva srušena je u oktobru 1863. godine. Tada je ostao samo jedan zid, koji je zatim osamdesetih godina 20. vijeka iskopan.
U vlasništvu Marije Trandafil bile su kuće u Zmaj Jovinoj, Pašićevoj, Dunavskoj i Miletićevoj ulici, a kasnije su zaveštane Matici srpskoj i novosadskoj crkvenoj pravoslavnoj opštini.
Inicijativom rukovodstva Naučnog instituta za veterinarstvo „Novi Sad“, 2017. godine na ulazu u zgradu instituta postavljena je spomen-ploča u čast srpske dobrotvorke Marije Trandafil. Na ostalim zgradama ne nalazi se nikakvo obilježje o njenoj zadužbini.
Komentari (0)