Ako ne znate kakav se biser nalazi na tom mjestu, možda ćete propustiti priliku da uživate u njegovoj specifičnoj ljepoti i dugoj istoriji. Nikolajevska crkva je najmanja pravoslavna bogomolja u Novom Sadu, a istovremeno i najstarija u Srpskoj Atini. U moru interesantnih činjenica izdvaja se podatak da su upravo tu kršteni sinovi Alberta Ajnštajna i Mileve Marić.

O njenoj istoriji ne zna se mnogo, jer su crkvene knjige izgorjele u revoluciji 1848/49, tokom mađarskog bombardovanja. Novi Sad bio je razoren, a i sam hram gotovo uništen. Po upućivanju poziva za obnovu, među prvima su se javili čuveni novosadski dobrotvori Jovan i Marija Trandafil, kao i Jovan Polit i Ananije Dera, porijeklom Grci. Međutim, kako nije bilo dovoljno sredstava za uređenje unutrašnjosti, Nikolajevska crkva je tokom naredne decenije korištena kao vojni magacin.

Zna se tek da potiče iz tridesetih godina 18. vijeka i da je u narodu dugo bila poznata kao Nedjeljkova crkva, po Nedjeljku Bogdanoviću, uglednom trgovcu koji ju je podigao kao porodičnu grobnicu. Sagrađena je malo južnije od nekadašnje drvene, za koju se pretpostavlja da je nastala nakon Velike seobe Srba, krajem 17. stoleća.

Zdanje kojem se danas divimo u život je vraćeno 1861, kada je, zahvaljujući fondu Trandafilovih, restauracija ipak nastavljena. Za neke nove generacije i njihovu budućnost, za koje je živjelo dvoje veleposjednika i filantropa.

Tada su oslikani zidovi koji ponegdje presijecaju bjelinu prostora, bez klasičnih ukrasa i previše detalja. Fasade su oživljene plitkim pilastrima i profilisanim krovnim vijencem, a prilikom konzervatorskih radova otkrivene su 24 uljane zidne slike u klasicističkom duhu, za koje se pretpostavlja da su djela ikonopisca i pozlatara Nikole Dimšića.

Ikonostas, skroman i jednostavan sa primjetnim uticajem njemačkog nazarenskog slikarstva, rad je đaka bečke Akademije Pavla Simića. Posebnom ljepotom i duhom ističe se ikona Svetog Nikole, kojem je zdanje i posvećeno (puno ime glasi Crkva prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja).

Iza carskih dveri nalazi se vrijedna ikona crne malteške Bogorodice, koja se čuva u oltarskom dijelu, što je za ove prostore neuobičajeno. Vjerovatno je bila dar nekog grčkog vjernika.

U Srpskoj Atini nekad je živjelo mnogo Grka i Cincara. Budući da je i porodica Bogdanović nosila grčke korijene, prvih decenija su u njihovoj zadužbini naizmjenično služene liturgije na staroslovenskom i grčkom jeziku. Na jednoj nadgrobnoj ploči na spoljašnjem zidu prvi put se u lokalnoj epigrafiji pominje ime Novog Sada. U kripti, pored osnivača, počivaju i Jovan i Marija Trandafil.

A među interesantnim pričama koje se navode u Istorijskom arhivu grada izdvaja se i podatak da su baš na ovom mjestu, 1913. godine na Malu Gospojinu, slavni naučnici Albert Ajnštajn i Mileva Marić krstili svoje sinove Hansa Alberta i Eduarda, rođene u Švajcarskoj. Po pravoslavnom obredu, po želji njihovog djede Miloša, Milevinog oca. Kum je bio Lazar Marković, prisni prijatelj porodice. Stariji, Hans Albert, tada je imao devet godina, a mlađi Eduard tri.

Iako nije dostiglo popularnost kojom se diče ostale novosadske atrakcije, poput Katedrale, neorenesansne Gradske kuće, Vladičanskog dvora, Saborne i Uspenske crkve, zdanje i danas plijeni svojim baroknim karakteristikama i estetikom koja se naročito ogleda u pozlaćenoj kupoli na sredini krova, iza visokog zvonika.

U ruskom carskom stilu, taj ukras neodoljivo podsjeća na one na peterburškim i moskovskim hramovima. Možda je ktitor, očaran ljepotom kojom je svjedočio na nekom putovanju, poželio da nešto slično podari svom rodnom gradu...

Mileva i Albert Ajnštajn u Novom Sadu su živjeli kratko, u periodu između 1905. i 1907. godine, u prelijepoj kući koju je sagradio njen otac. Kako je 1905. svijetu predstavljena teorija relativiteta, postoje indicije da je nastala upravo u Kisačkoj ulici.

(Žena)