Za vrijeme njegove 58-godišnje vladavine, Crna Gora je doživjela veliki uspon, ali i težak pad. Modernizacija države i društva ostvarivala se kroz donošenje Opšteg imovinskog zakonika, konstituisanje Narodne skupštine, vlade i Državnog savjeta, donošenje ustava, formiranje stajaće vojske, otvaranje škola, gradnju bolnica, puteva, željezničke pruge i uspostavljanje pomorskog saobraćaja. Takođe, razvijene su telegrafske i telefonske komunikacije, turizam i kultura, štampan je prvi crnogorski novac – perper, te je znatno ojačana međunarodna komunikacija sa evropskim zemljama otvaranjem ambasada i poslanstava.

Vojni uspjesi i međunarodno priznanje

Na bojnom polju, knez Nikola je zaustavio Drugi pohod Omer-paše Latasa na Crnu Goru, te odnio velike pobjede na Vučjem Dolu i Fundini. U Prvom i Drugom balkanskom ratu vodio je nekoliko uspješnih bitaka, od kojih su one na Skadru i Bregalnici, kako se kasnije pokazalo, bile nepotrebne.

Za njegove vladavine, Crna Gora je međunarodno priznata kao suverena država na Berlinskom kongresu 1878. godine. Na unutrašnjem planu sproveo je niz reformi, ali je stekao i političke protivnike koji su, posebno nakon donošenja Ustava 1905. godine i početka parlamentarnog života, nezadovoljni njegovom neograničenom vlašću, u dva navrata pokušali da ga liše prestola, pa i života.

Na pedesetogodišnjicu svoje vladavine (1910. godine), uzdigao je crnogorsku knjaževinu na stepen kraljevine i formalno se proglasio kraljem, što je srdačno pozdravljeno i prihvaćeno od strane evropskih država.

Prvi svjetski rat, izgnanstvo i posljednje riječi

Tokom Prvog svjetskog rata, crnogorsku vojsku prepustio je srpskoj komandi. Nakon iscrpljujućih bitaka na Mojkovcu i širokom Lovćenskom frontu 1916. godine, Crna Gora je prekinula otpor. Ne mogavši da prihvati poraz i uslove kapitulacije koje je nametnula Austrougarska, kralj je napustio zemlju.

U izgnanstvu je formirao izbjegličku vladu, pokušavajući diplomatskim putem da konsoliduje stanje u svojoj domovini. Svoje posljednje dane proveo je u skromnom zdanju vile „Krinova“. Njegove posljednje riječi bile su:

„Neka Bog pomogne moje nesrećne Crnogorce.“

Sahrana u San Remu i povratak na Cetinje

Tijelo kralja Nikole položeno je na odar u crnogorskoj narodnoj nošnji. Iznad glave mu je stavljen tisov krst, a uz tijelo štap maršala ruske armije, sablja Stefana Dečanskog, Krst Svetoga Đorđija o grlu, Krst Svetoga Petra na prsima, orden dinastije Petrovića i lenta sa savojskim ordenima. Na grudima se nalazila i šačica zemlje donesena iz Crne Gore, kao i malo tamjana iz Manastira Ostrog.

Položen je u kovčeg od maslinovog drveta i sahranjen u Italiji, u gradu San Remu, unutar Ruske crkve, gdje je počivao sve do 1989. godine. Poštu mu je odao i italijanski kralj Viktor Emanuel III, dok je italijanska kraljica Jelena – kćerka kralja Nikole – zbog bolesti bila spriječena da prisustvuje sahrani.

Grobnica kraljevskog para otvorena je 19. septembra 1989. godine, kada su započele pripreme za povratak posmrtnih ostataka u domovinu.

Njegovi zemni ostaci preneseni su na Cetinje 1. oktobra 1989. godine. Uz zvuke Šopenovog posmrtnog marša, koji je izvodila gradska muzika iz Beograda, masivni kovčeg težak 395 kilograma na ramenima su izneli mladići u narodnim nošnjama. Pored kralja Nikole, iz Italije su tada preneseni i zemni ostaci kraljice Milene, te njihovih kćerki – princeza Ksenije i Vjere Petrović Njegoš.